ਵਚਨ ਅਤੇ ਵਚਨ ਬਦਲਣ ਦੇ ਨਿਯਮ (Number in Punjabi Grammar - Vachan Badlo)

ਵਚਨ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ?

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ "ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਤਾ ਬੈਠਾ ਹੈ" ਅਤੇ "ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੋਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ", ਤਾਂ ਸ਼ਬਦ "ਤੋਤਾ" ਤੋਂ "ਤੋਤੇ" ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ "ਬੈਠਾ ਹੈ" ਤੋਂ "ਬੈਠੇ ਹਨ"। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੱਲ ਇੱਕ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਵਚਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਂਵ ਦੇ ਜਿਸ ਰੂਪ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਭਾਵ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਚਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਚਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ

1. ਇੱਕ-ਵਚਨ

ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ, ਜੀਵ, ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਥਾਂ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਵੇ, ਉਹ ਇੱਕ-ਵਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ: ਕਮਰਾ, ਕੁੜੀ, ਕਿਤਾਬ, ਬੂਟਾ, ਨਦੀ।

2. ਬਹੁ-ਵਚਨ

ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਜੀਵਾਂ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਵੇ, ਉਹ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ: ਕਮਰੇ, ਕੁੜੀਆਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਬੂਟੇ, ਨਦੀਆਂ।

ਵਚਨ ਬਦਲਣ ਦੇ ਨਿਯਮ

ਪੁਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦ

ਨਿਯਮ 1: ਕੰਨੇ (ਾ) ਉੱਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੁਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਨੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲਾਂ (ੇ) ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

• ਕਮਰਾ: ਕਮਰੇ, ਬੂਟਾ: ਬੂਟੇ, ਤੋਤਾ: ਤੋਤੇ
• ਕੇਲਾ: ਕੇਲੇ, ਬਸਤਾ: ਬਸਤੇ, ਪਰਦਾ: ਪਰਦੇ

ਨਿਯਮ 2: ਬਾਕੀ ਪੁਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦ (ਜੋ ਕੰਨੇ ਉੱਤੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ) ਬਹੁ-ਵਚਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ:

• ਰੁੱਖ ਝੂਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। / ਰੁੱਖ ਝੂਮ ਰਹੇ ਹਨ।
• ਮੇਰਾ ਘਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ। / ਸਾਡੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹਨ।
• ਹਾਥੀ ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। / ਹਾਥੀ ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦ

ਨਿਯਮ 3: ਮੁਕਤੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ "ਾਂ" (ਕੰਨਾ ਅਤੇ ਬਿੰਦੀ) ਲੱਗਦਾ ਹੈ:

• ਕਿਤਾਬ: ਕਿਤਾਬਾਂ, ਸੜਕ: ਸੜਕਾਂ, ਗੱਲ: ਗੱਲਾਂ
• ਮੱਝ: ਮੱਝਾਂ, ਭੈਣ: ਭੈਣਾਂ, ਕੰਧ: ਕੰਧਾਂ

ਨਿਯਮ 4: ਬਿਹਾਰੀ (ੀ) ਉੱਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ "ਆਂ" ਲੱਗਦਾ ਹੈ:

• ਕੁੜੀ: ਕੁੜੀਆਂ, ਨਦੀ: ਨਦੀਆਂ, ਰੋਟੀ: ਰੋਟੀਆਂ
• ਕੁਰਸੀ: ਕੁਰਸੀਆਂ, ਚਿੜੀ: ਚਿੜੀਆਂ, ਤਿਤਲੀ: ਤਿਤਲੀਆਂ

ਨਿਯਮ 5: ਕੰਨੇ (ਾ) ਉੱਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ "ਵਾਂ" ਲੱਗਦਾ ਹੈ:

• ਹਵਾ: ਹਵਾਵਾਂ, ਸਭਾ: ਸਭਾਵਾਂ, ਮਾਲਾ: ਮਾਲਾਵਾਂ
• ਮਾਤਾ: ਮਾਤਾਵਾਂ, ਕਥਾ: ਕਥਾਵਾਂ, ਭਾਸ਼ਾ: ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ

ਨਿਯਮ 6: "ਊ" ਜਾਂ ਦੁਲੈਂਕੜ (ੂ) ਉੱਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ "ਆਂ" ਲੱਗਦਾ ਹੈ:

• ਗਊ: ਗਊਆਂ, ਵਸਤੂ: ਵਸਤੂਆਂ, ਜੂੰ: ਜੂੰਆਂ

ਸੰਬੰਧਕ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਰੂਪ

ਜਦੋਂ ਨਾਂਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ "ਨੇ, ਨੂੰ, ਵਿੱਚ, ਤੋਂ, ਦਾ" ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋਰ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

• ਤੋਤੇ ਉੱਡ ਗਏ। ਪਰ: ਤੋਤਿਆਂ ਨੇ ਅਮਰੂਦ ਖਾ ਲਏ।
• ਘਰ ਸਾਫ਼ ਹਨ। ਪਰ: ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਜਗ ਰਹੇ ਹਨ।
• ਕੁੜੀਆਂ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ: ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਮਿਲੇ। (ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੂਪ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।)

ਆਦਰ ਲਈ ਬਹੁ-ਵਚਨ

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਕਿਰਿਆ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

• ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਆ ਗਏ ਹਨ।
• ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਾਹਿਬ ਸਭਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
• ਦਾਦੀ ਜੀ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸਦਾ ਇੱਕ-ਵਚਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਸ਼ਬਦ

• ਸਦਾ ਇੱਕ-ਵਚਨ: ਮਿਣੀਆਂ-ਤੋਲੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ, ਘਿਉ, ਸੋਨਾ, ਪਿਆਰ, ਗੁੱਸਾ। ਜਿਵੇਂ: ਦੁੱਧ ਉਬਲ ਗਿਆ ਹੈ।
• ਸਦਾ ਬਹੁ-ਵਚਨ: ਲੋਕ, ਦਰਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਾਣ, ਹੋਸ਼। ਜਿਵੇਂ: ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਉੱਡ ਗਏ।

ਆਮ ਗ਼ਲਤੀਆਂ

• "ਘਰਾਂ" ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਵਜੋਂ ਲਿਖਣਾ: "ਘਰਾਂ ਸਾਫ਼ ਹਨ" ਗ਼ਲਤ ਹੈ, "ਘਰ ਸਾਫ਼ ਹਨ" ਸਹੀ ਹੈ। "ਘਰਾਂ" ਸਿਰਫ਼ ਸੰਬੰਧਕ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
• ਨਾਂਵ ਬਦਲ ਕੇ ਕਿਰਿਆ ਨਾ ਬਦਲਣਾ: "ਕੁੜੀਆਂ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੈ" ਗ਼ਲਤ ਹੈ, "ਕੁੜੀਆਂ ਖੇਡ ਰਹੀਆਂ ਹਨ" ਸਹੀ ਹੈ।
• ਸਦਾ ਇੱਕ-ਵਚਨ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਬਣਾਉਣਾ: "ਦੁੱਧਾਂ" ਜਾਂ "ਸੋਨੇ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੇ ਹਨ" ਨਾ ਲਿਖੋ।
• "ਵਾਂ" ਅਤੇ "ਆਂ" ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ: "ਹਵਾਆਂ" ਨਹੀਂ, "ਹਵਾਵਾਂ" ਲਿਖੋ; "ਨਦੀਵਾਂ" ਨਹੀਂ, "ਨਦੀਆਂ" ਲਿਖੋ।
• ਬਿੰਦੀ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ: "ਕਿਤਾਬਾ" ਗ਼ਲਤ ਹੈ, "ਕਿਤਾਬਾਂ" ਸਹੀ ਹੈ।

ਅਭਿਆਸ

(ੳ) ਵਚਨ ਬਦਲੋ: ਪੱਤਾ, ਅੱਖ, ਸਹੇਲੀ, ਕਵਿਤਾ, ਬੱਦਲ, ਲੱਕੜੀ, ਰਸਤਾ, ਗਊ।

(ਅ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਾਕਾਂ ਦਾ ਵਚਨ ਬਦਲ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖੋ:

• 1. ਮੁੰਡਾ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।
• 2. ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਪਈ ਹੈ।
• 3. ਬੱਚੇ ਨੇ ਕੇਲਾ ਖਾਧਾ।

(ੲ) ਵਾਕ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੋ: ਚਿੜੀਆਂ ਚਹਿਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਖਿੜੇ ਹਨ।

ਉੱਤਰ

• (ੳ) ਪੱਤੇ, ਅੱਖਾਂ, ਸਹੇਲੀਆਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਬੱਦਲ, ਲੱਕੜੀਆਂ, ਰਸਤੇ, ਗਊਆਂ।
• (ਅ) 1. ਮੁੰਡੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਰਹੇ ਹਨ। 2. ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਈ ਕਾਪੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। 3. ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਕੇਲੇ ਖਾਧੇ।
• (ੲ) ਚਿੜੀਆਂ ਚਹਿਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹਨ।

ਸਾਰ

ਵਚਨ ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰਲਾ ਅੱਖਰ ਜਾਂ ਲਗ ਵੇਖੋ। ਪੁਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੰਨਾ ਲਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ "ਾਂ", "ਆਂ" ਜਾਂ "ਵਾਂ" ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਂਵ ਦੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਣਾ ਨਾ ਭੁੱਲੋ।