ਮੁਹਾਵਰਾ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ?
ਜਦੋਂ ਦਾਦੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਤੂੰ ਤਾਂ ਈਦ ਦਾ ਚੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ", ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚੰਨ ਬਣ ਗਏ ਹੋ। ਉਹ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਣ ਆਏ ਹੋ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਜੋੜ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਮੁਹਾਵਰਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ਮੁਹਾਵਰਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਦੀ ਥਾਂ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਵੇ।
ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
- ਮੁਹਾਵਰਾ ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਵਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਵਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁਹਾਵਰੇ ਕਿਰਿਆ ਦੇ "ਨਾ/ਣਾ" ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਰਨਾ, ਹੋਣਾ, ਆਉਣਾ।
- ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਕਾਲ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ।
- ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ।
ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਤੇ ਅਖਾਣ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਕਸਰ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਅਖਾਣ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਵਾਕ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਖਾਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਵਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਤਜਰਬੇ ਜਾਂ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਮੁਹਾਵਰਾ: ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟਾ ਪਾਉਣਾ (ਵਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ)
- ਅਖਾਣ: ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰੋਗੇ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਭਰੋਗੇ (ਪੂਰਾ ਵਾਕ)
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਹਾਵਰੇ: ਅਰਥ ਅਤੇ ਵਾਕ
- ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟਾ ਪਾਉਣਾ (ਧੋਖਾ ਦੇਣਾ): ਠੱਗ ਨੇ ਨਕਲੀ ਗਹਿਣੇ ਦਿਖਾ ਕੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।
- ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਤਾਰਾ ਹੋਣਾ (ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੋਣਾ): ਛੋਟੀ ਨਿਮਰਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਤਾਰਾ ਹੈ।
- ਅੱਗ ਬਬੂਲਾ ਹੋਣਾ (ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋਣਾ): ਟੁੱਟਿਆ ਗਮਲਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਲੀ ਅੱਗ ਬਬੂਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।
- ਈਦ ਦਾ ਚੰਨ ਹੋਣਾ (ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਦਿਸਣਾ): ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਈਦ ਦਾ ਚੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
- ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਨਚਾਉਣਾ (ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣਾ): ਚਲਾਕ ਮੁਨਸ਼ੀ ਭੋਲੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨੂੰ ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਨਚਾਉਂਦਾ ਸੀ।
- ਹੱਥ-ਪੈਰ ਫੁੱਲ ਜਾਣਾ (ਘਬਰਾ ਜਾਣਾ): ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅਣਪੜ੍ਹਿਆ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਫੁੱਲ ਗਏ।
- ਹਵਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਾ (ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਨਾ): ਨਵੀਂ ਵੰਦੇ ਭਾਰਤ ਰੇਲਗੱਡੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।
- ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਉਣਾ (ਤੌਬਾ ਕਰਨੀ): ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਹੈਲਮੈਟ ਸਕੂਟਰ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲਏ।
- ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲਣਾ (ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣੀ): ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣਨ ਉੱਤੇ ਮਾਂ ਨੇ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲੇ।
- ਛੱਕੇ ਛੁਡਾਉਣਾ (ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾਉਣਾ): ਸਾਡੀ ਕਬੱਡੀ ਟੀਮ ਨੇ ਫ਼ਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਛੱਕੇ ਛੁਡਾ ਦਿੱਤੇ।
- ਜਾਨ ਤਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਾ (ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਨੀ): ਅੱਗ ਬੁਝਾਊ ਕਰਮਚਾਰੀ ਜਾਨ ਤਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆਏ।
- ਤਾਰੇ ਗਿਣਨਾ (ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿਣਾ): ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਤਾਰੇ ਗਿਣਦਾ ਰਿਹਾ।
- ਦੰਦ ਖੱਟੇ ਕਰਨਾ (ਹਰਾ ਦੇਣਾ): ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਦੰਦ ਖੱਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
- ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਦਮ ਕਰਨਾ (ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਕਰਨਾ): ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਦਮ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
- ਪਾਣੀ-ਪਾਣੀ ਹੋਣਾ (ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਣਾ): ਨਕਲ ਕਰਦਾ ਫੜੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਣੀ-ਪਾਣੀ ਹੋ ਗਿਆ।
- ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕਣਾ (ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਜਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਣਾ): ਬਟੂਆ ਗੁਆਚਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕ ਗਈ।
- ਫੁੱਲੇ ਨਾ ਸਮਾਉਣਾ (ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਣਾ): ਧੀ ਨੂੰ ਸੋਨ ਤਮਗ਼ਾ ਮਿਲਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਫੁੱਲੇ ਨਾ ਸਮਾਏ।
- ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਆਉਣਾ (ਜੀਅ ਲਲਚਾਉਣਾ): ਗਰਮ-ਗਰਮ ਜਲੇਬੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਆਇਆ।
- ਲੋਹਾ ਮੰਨਣਾ (ਕਾਬਲੀਅਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨੀ): ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੇ ਉਸ ਗ਼ਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਿਆਕਤ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮੰਨਿਆ।
- ਕਲਮ ਦਾ ਧਨੀ ਹੋਣਾ (ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਲੇਖਕ ਹੋਣਾ): ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਕਲਮ ਦੇ ਧਨੀ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ ਅੱਜ ਵੀ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਆਮ ਗ਼ਲਤੀਆਂ
- ਸਿਰਫ਼ ਅਰਥ ਲਿਖਣਾ: ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ "ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋ" ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਵਾਕ ਲਿਖੋ।
- ਸ਼ਬਦ ਬਦਲ ਦੇਣਾ: "ਈਦ ਦਾ ਚੰਨ" ਨੂੰ "ਈਦ ਦਾ ਸੂਰਜ" ਜਾਂ "ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਦਮ" ਨੂੰ "ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਸਾਹ" ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
- ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਵਾਕ ਬਣਾਉਣਾ: "ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਤਾਰੇ ਗਿਣੇ" ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਵਾਕ ਅਜਿਹਾ ਬਣਾਓ ਜਿਸ ਤੋਂ ਲਾਖਣਿਕ ਅਰਥ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ।
- ਕਿਰਿਆ ਨਾ ਬਦਲਣਾ: "ਉਹ ਫੁੱਲੇ ਨਾ ਸਮਾਉਣਾ" ਗ਼ਲਤ ਹੈ; ਸਹੀ ਹੈ "ਉਹ ਫੁੱਲਿਆ ਨਾ ਸਮਾਇਆ" ਜਾਂ "ਉਹ ਫੁੱਲੇ ਨਾ ਸਮਾਏ"।
- ਅਖਾਣ ਨੂੰ ਮੁਹਾਵਰਾ ਲਿਖਣਾ: ਪੂਰੇ ਵਾਕ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਵਤਾਂ ਅਖਾਣ ਹਨ, ਮੁਹਾਵਰੇ ਨਹੀਂ।
ਅਭਿਆਸ
(ੳ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਲਿਖ ਕੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋ: ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਦਮ ਕਰਨਾ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਾ, ਪਾਣੀ-ਪਾਣੀ ਹੋਣਾ।
(ਅ) ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਭਰੋ:
- 1. ਲਾਟਰੀ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਫੁੱਲਿਆ ਨਾ ______।
- 2. ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਜਾਨ ______ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ।
- 3. ਬੇਈਮਾਨ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਗਾਹਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ______ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।
(ੲ) ਦੱਸੋ ਕਿਹੜਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਅਖਾਣ: ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲਣਾ; ਨਾਲੇ ਚੋਰ ਨਾਲੇ ਚਤਰ।
ਉੱਤਰ
- (ੳ) ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਦਮ ਕਰਨਾ (ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਕਰਨਾ): ਮੱਛਰਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਭਰ ਸਾਡੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਦਮ ਕਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਾ (ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਨਾ): ਦੌੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਹਵਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਪਾਣੀ-ਪਾਣੀ ਹੋਣਾ (ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਣਾ): ਝੂਠ ਫੜੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ-ਪਾਣੀ ਹੋ ਗਿਆ।
- (ਅ) 1. ਸਮਾਇਆ 2. ਤਲੀ 3. ਘੱਟਾ
- (ੲ) "ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲਣਾ" ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ; "ਨਾਲੇ ਚੋਰ ਨਾਲੇ ਚਤਰ" ਅਖਾਣ ਹੈ।
ਸਾਰ
ਮੁਹਾਵਰੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਲੇਖ, ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੰਗੇ ਅੰਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੋ ਨਵੇਂ ਮੁਹਾਵਰੇ ਸਿੱਖੋ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਾਕ ਬਣਾਓ।
0 Comments