ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਬਦਲਣ ਦੇ ਨਿਯਮ (Gender in Punjabi Grammar - Ling Badlo)

ਲਿੰਗ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ?

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ "ਮੁੰਡਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ" ਪਰ "ਕੁੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਨਾਂਵ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਲਿੰਗ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਨਾਂਵ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਿਰਜੀਵ ਚੀਜ਼, ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ਨਾਂਵ ਦੇ ਜਿਸ ਰੂਪ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਨਰ ਜਾਂ ਮਾਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

1. ਪੁਲਿੰਗ

ਜਿਹੜੇ ਨਾਂਵ ਨਰ ਜਾਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ: ਮੁੰਡਾ, ਪਿਤਾ, ਸ਼ੇਰ, ਘੋੜਾ, ਰਾਜਾ, ਅਧਿਆਪਕ। ਕਈ ਨਿਰਜੀਵ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਪੁਲਿੰਗ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ: ਪਾਣੀ, ਦਹੀਂ, ਘਿਉ, ਮੋਤੀ, ਪਹਾੜ, ਸੂਰਜ।

2. ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ

ਜਿਹੜੇ ਨਾਂਵ ਮਾਦਾ ਜਾਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ: ਕੁੜੀ, ਮਾਤਾ, ਸ਼ੇਰਨੀ, ਘੋੜੀ, ਰਾਣੀ, ਅਧਿਆਪਕਾ। ਨਿਰਜੀਵ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਤਾਬ, ਸੜਕ, ਹਵਾ, ਦਵਾਈ, ਕੁਰਸੀ ਅਤੇ ਰੋਟੀ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹਨ।

ਲਿੰਗ ਬਦਲਣ ਦੇ ਨਿਯਮ

ਨਿਯਮ 1: ਅੰਤ ਵਿੱਚ "ਆ" ਦੀ ਥਾਂ "ਈ"

ਜਿਹੜੇ ਪੁਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦ ਕੰਨੇ (ਾ) ਉੱਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਨੇ ਦੀ ਥਾਂ ਬਿਹਾਰੀ (ੀ) ਲਾ ਕੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ:

• ਘੋੜਾ: ਘੋੜੀ, ਬੱਕਰਾ: ਬੱਕਰੀ, ਕੁੱਤਾ: ਕੁੱਤੀ, ਗਧਾ: ਗਧੀ
• ਚਾਚਾ: ਚਾਚੀ, ਮਾਮਾ: ਮਾਮੀ, ਦਾਦਾ: ਦਾਦੀ, ਨਾਨਾ: ਨਾਨੀ
• ਭਤੀਜਾ: ਭਤੀਜੀ, ਪੋਤਾ: ਪੋਤੀ, ਦੋਹਤਾ: ਦੋਹਤੀ, ਜੁਲਾਹਾ: ਜੁਲਾਹੀ

ਨਿਯਮ 2: ਮੁਕਤੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ "ਈ" ਜੋੜ ਕੇ

• ਕਬੂਤਰ: ਕਬੂਤਰੀ, ਹਿਰਨ: ਹਿਰਨੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ: ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ

ਨਿਯਮ 3: ਅੰਤ ਵਿੱਚ "ਨੀ" ਜਾਂ "ਣੀ" ਲਾ ਕੇ

• ਸ਼ੇਰ: ਸ਼ੇਰਨੀ, ਮੋਰ: ਮੋਰਨੀ, ਊਠ: ਊਠਣੀ, ਹਾਥੀ: ਹਥਣੀ

ਨਿਯਮ 4: ਅੰਤ ਵਿੱਚ "ਆਣੀ" ਲਾ ਕੇ

• ਨੌਕਰ: ਨੌਕਰਾਣੀ, ਸੇਠ: ਸੇਠਾਣੀ, ਮਾਸਟਰ: ਮਾਸਟਰਾਣੀ
• ਜੇਠ: ਜਠਾਣੀ, ਦਿਓਰ: ਦਰਾਣੀ

ਨਿਯਮ 5: ਬਿਹਾਰੀ ਦੀ ਥਾਂ "ਣ" ਲਾ ਕੇ

ਕਿੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ, ਜੋ ਬਿਹਾਰੀ (ੀ) ਉੱਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, "ਣ" ਨਾਲ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ:

• ਧੋਬੀ: ਧੋਬਣ, ਮਾਲੀ: ਮਾਲਣ, ਤੇਲੀ: ਤੇਲਣ, ਨਾਈ: ਨਾਇਣ

ਨਿਯਮ 6: ਅੰਤ ਵਿੱਚ "ਆ" ਜਾਂ "ਇਕਾ" ਲਾ ਕੇ

• ਗਾਇਕ: ਗਾਇਕਾ, ਅਧਿਆਪਕ: ਅਧਿਆਪਕਾ, ਨਾਇਕ: ਨਾਇਕਾ
• ਲੇਖਕ: ਲੇਖਿਕਾ, ਸੰਪਾਦਕ: ਸੰਪਾਦਿਕਾ

ਨਿਯਮ 7: "ਮਾਨ/ਵਾਨ" ਦੀ ਥਾਂ "ਮਤੀ/ਵਤੀ"

• ਸ੍ਰੀਮਾਨ: ਸ੍ਰੀਮਤੀ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ: ਬੁੱਧੀਮਤੀ
• ਗੁਣਵਾਨ: ਗੁਣਵਤੀ, ਰੂਪਵਾਨ: ਰੂਪਵਤੀ

ਨਿਯਮ 8: ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਬਦ

ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ:

• ਮੁੰਡਾ: ਕੁੜੀ, ਪਿਤਾ: ਮਾਤਾ, ਭਰਾ: ਭੈਣ, ਪੁੱਤਰ: ਧੀ
• ਸਹੁਰਾ: ਸੱਸ, ਮਾਸੜ: ਮਾਸੀ, ਫੁੱਫੜ: ਭੂਆ
• ਰਾਜਾ: ਰਾਣੀ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ: ਬੇਗਮ, ਮਰਦ: ਔਰਤ
• ਗੱਭਰੂ: ਮੁਟਿਆਰ, ਬਲਦ: ਗਾਂ, ਝੋਟਾ: ਮੱਝ

ਨਿੱਤ ਪੁਲਿੰਗ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ

ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਜੀਵ ਨਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾਦਾ। ਲੋੜ ਪੈਣ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ "ਨਰ" ਜਾਂ "ਮਾਦਾ" ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।

• ਨਿੱਤ ਪੁਲਿੰਗ: ਕਾਂ, ਉੱਲੂ, ਬਾਜ਼, ਮੱਛਰ, ਖਟਮਲ। ਜਿਵੇਂ: ਮਾਦਾ ਉੱਲੂ ਦਰੱਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ।
• ਨਿੱਤ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ: ਕੋਇਲ, ਮੈਨਾ, ਮੱਛੀ, ਗਲਹਿਰੀ, ਮੱਖੀ, ਤਿਤਲੀ। ਜਿਵੇਂ: ਨਰ ਕੋਇਲ ਮਿੱਠਾ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦਾ ਅਸਰ

ਲਿੰਗ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਵਾਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਬਦਲਦੇ ਹਨ:

• ਮੇਰਾ ਚਾਚਾ ਬਹੁਤ ਸਿਆਣਾ ਹੈ। / ਮੇਰੀ ਚਾਚੀ ਬਹੁਤ ਸਿਆਣੀ ਹੈ।
• ਕਾਲਾ ਘੋੜਾ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। / ਕਾਲੀ ਘੋੜੀ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੀ ਹੈ।
• ਲੇਖਕ ਨੇ ਨਵਾਂ ਨਾਵਲ ਲਿਖਿਆ। / ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਨਵਾਂ ਨਾਵਲ ਲਿਖਿਆ। (ਇੱਥੇ "ਲਿਖਿਆ" ਨਾਵਲ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ "ਨੇ" ਵਾਲੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ।)

ਆਮ ਗ਼ਲਤੀਆਂ

• "ਦਹੀਂ ਖੱਟੀ ਹੈ" ਲਿਖਣਾ: ਦਹੀਂ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ, ਸਹੀ ਵਾਕ ਹੈ "ਦਹੀਂ ਖੱਟਾ ਹੈ"।
• ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਲੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਮੰਨਣਾ: ਪਾਣੀ, ਮੋਤੀ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਪੁਲਿੰਗ ਹਨ। "ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ" ਸਹੀ ਹੈ, "ਠੰਢੀ ਪਾਣੀ" ਗ਼ਲਤ।
• ਗ਼ਲਤ ਜੋੜੇ ਬਣਾਉਣਾ: ਭਰਾ ਦਾ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ "ਭਰਾਣੀ" ਨਹੀਂ, "ਭੈਣ" ਹੈ; ਬਲਦ ਦਾ "ਬਲਦੀ" ਨਹੀਂ, "ਗਾਂ" ਹੈ।
• ਨਿੱਤ ਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਘੜਨਾ: ਕਾਂ ਜਾਂ ਕੋਇਲ ਦਾ ਦੂਜਾ ਲਿੰਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਬਣਾਓ; "ਮਾਦਾ ਕਾਂ" ਜਾਂ "ਨਰ ਕੋਇਲ" ਲਿਖੋ।

ਅਭਿਆਸ

(ੳ) ਲਿੰਗ ਬਦਲੋ: ਮੋਰ, ਨੌਕਰ, ਗਾਇਕ, ਸਹੁਰਾ, ਧੋਬੀ, ਪੋਤਾ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਊਠ।

(ਅ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਾਕਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਦਲ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖੋ:

• 1. ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
• 2. ਬੁੱਢਾ ਮਾਲੀ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।
• 3. ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਸੀ।

(ੲ) ਸਹੀ ਸ਼ਬਦ ਚੁਣੋ: ਘਿਉ ਬਹੁਤ (ਮਹਿੰਗਾ/ਮਹਿੰਗੀ) ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੜਕ ਬਹੁਤ (ਚੌੜਾ/ਚੌੜੀ) ਹੈ।

ਉੱਤਰ

• (ੳ) ਮੋਰਨੀ, ਨੌਕਰਾਣੀ, ਗਾਇਕਾ, ਸੱਸ, ਧੋਬਣ, ਪੋਤੀ, ਬੁੱਧੀਮਤੀ, ਊਠਣੀ।
• (ਅ) 1. ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। 2. ਬੁੱਢੀ ਮਾਲਣ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। 3. ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਸੀ।
• (ੲ) ਮਹਿੰਗਾ (ਘਿਉ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ); ਚੌੜੀ (ਸੜਕ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੈ)।

ਸਾਰ

ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਣੀ ਔਖੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਂਵ ਦਾ ਲਿੰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝ ਕੇ ਯਾਦ ਕਰੋ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੋਜ਼ ਦੁਹਰਾਓ।