ਵਾਕ ਅਤੇ ਵਾਕ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (Types of Sentences in Punjabi Grammar)

 

ਵਾਕ ਅਤੇ ਵਾਕ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ

ਵਾਕ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ?

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਕੰਮਲ ਅਰਥ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਮੁਕੰਮਲ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਵਾਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਕਿਤਾਬ" ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਪਰ "ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਿਤਾਬ ਪਈ ਹੈ" ਇੱਕ ਵਾਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉਸ ਵਿਵਸਥਿਤ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵਾਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ।

ਹਰ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਉਦਦੇਸ਼ (ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋਵੇ) ਅਤੇ ਵਿਧੇਯ (ਉਸ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ)। "ਸਿਮਰਨ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ" ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਨ ਉਦਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ "ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ" ਵਿਧੇਯ ਹੈ।

ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਕ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ

ਭਾਵ ਜਾਂ ਅਰਥ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵਾਕ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

1. ਵਿਧਿਵਾਚਕ ਵਾਕ

ਜਿਹੜਾ ਵਾਕ ਕੋਈ ਗੱਲ ਦੱਸੇ, ਖ਼ਬਰ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਧਿਵਾਚਕ (ਜਾਂ ਵਿਧਾਨਵਾਚਕ) ਵਾਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵੀ।

  • ਅੱਜ ਅਕਾਸ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਹੈ।
  • ਗੁਰਜੋਤ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।
  • ਸਤਲੁਜ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਹੈ।

2. ਪ੍ਰਸ਼ਨਵਾਚਕ ਵਾਕ

ਜਿਹੜਾ ਵਾਕ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਵਾਚਕ ਵਾਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ (?) ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

  • ਤੁਸੀਂ ਕਦੋਂ ਆਓਗੇ?
  • ਕੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ?
  • ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ?

"ਕੀ" ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸਵਾਲ ਅਕਸਰ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਾਂਹ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। "ਕਦੋਂ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਉਂ, ਕੌਣ, ਕਿਵੇਂ" ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ।

3. ਆਗਿਆਵਾਚਕ ਵਾਕ

ਜਿਹੜਾ ਵਾਕ ਹੁਕਮ, ਬੇਨਤੀ, ਸਲਾਹ ਜਾਂ ਅਨੁਰੋਧ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਗਿਆਵਾਚਕ ਵਾਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

  • ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਓ।
  • ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰੋ।
  • ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਟਹਿਲਣ ਜਾਇਆ ਕਰੋ।

4. ਵਿਸਮੈਵਾਚਕ ਵਾਕ

ਜਿਹੜਾ ਵਾਕ ਹੈਰਾਨੀ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਜਾਂ ਵਧਾਈ ਵਰਗੀਆਂ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸਮੈਵਾਚਕ (ਵਿਸਮਿਕ) ਵਾਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ (!) ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

  • ਵਾਹ, ਕੀ ਸੋਹਣਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ!
  • ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਕਾਪੀ ਗੁਆਚ ਗਈ!
  • ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਤੂੰ ਮੈਚ ਜਿੱਤ ਲਿਆ!

5. ਇੱਛਾਵਾਚਕ ਵਾਕ

ਜਿਹੜਾ ਵਾਕ ਕੋਈ ਇੱਛਾ, ਅਸੀਸ ਜਾਂ ਕਾਮਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਛਾਵਾਚਕ ਵਾਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

  • ਰੱਬ ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਕਰੇ।
  • ਕਾਸ਼ ਅੱਜ ਛੁੱਟੀ ਹੋਵੇ।
  • ਤੇਰੀ ਯਾਤਰਾ ਸੁੱਖਦਾਈ ਹੋਵੇ।

ਬਣਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਕ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ

ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਬਣਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵਾਕ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

1. ਸਾਧਾਰਨ ਵਾਕ

ਜਿਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਦਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਧੇਯ ਹੋਵੇ, ਭਾਵ ਇੱਕ ਹੀ ਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਵਾਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

  • ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
  • ਬੱਚੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ।

2. ਸੰਯੁਕਤ ਵਾਕ

ਜਿਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸੁਤੰਤਰ ਉਪਵਾਕ ਯੋਜਕਾਂ (ਅਤੇ, ਪਰ, ਜਾਂ, ਇਸ ਲਈ) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਵਾਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਉਪਵਾਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

  • ਸਵੇਰੇ ਧੁੱਪ ਨਿਕਲੀ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਚਹਿਕਣ ਲੱਗ ਪਏ।
  • ਉਹ ਆਇਆ ਪਰ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ।
  • ਤੁਸੀਂ ਚਾਹ ਪੀਵੋ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਪੀ ਲਓ।

3. ਮਿਸ਼ਰਤ ਵਾਕ

ਜਿਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਪਵਾਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਆਧਾਰਿਤ (ਸਹਾਇਕ) ਉਪਵਾਕ ਹੋਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਰਤ ਵਾਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਧਾਰਿਤ ਉਪਵਾਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੋ, ਕਿ, ਜੇ, ਤਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਪੂਰਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

  • ਜੋ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
  • ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅੱਜ ਛੁੱਟੀ ਹੈ।
  • ਜੇ ਵਰਖਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਆਮ ਗ਼ਲਤੀਆਂ

  • ਸੰਯੁਕਤ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ: ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਪੂਰੇ ਵਾਕ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਾਕ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਿਸ਼ਰਤ ਹੈ।
  • ਇੱਛਾਵਾਚਕ ਨੂੰ ਵਿਧਿਵਾਚਕ ਸਮਝਣਾ: "ਰੱਬ ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਕਰੇ" ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ, ਇੱਛਾ ਹੈ।
  • ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਭੁੱਲਣਾ: ਪ੍ਰਸ਼ਨਵਾਚਕ ਵਾਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ? ਲਾਓ ਅਤੇ ਵਿਸਮੈਵਾਚਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ !।
  • ਵਾਕ ਬੋਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣਾ: ਵਾਕ ਬੋਧ ਵਾਕ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਹੈ; ਵਾਕ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਕ ਨੂੰ ਭਾਵ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵੰਡਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।

ਅਭਿਆਸ

(ੳ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸਮ ਦੱਸੋ:

  • 1. ਕਾਸ਼ ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਠ ਯਾਦ ਕਰ ਲਵਾਂ।
  • 2. ਬਾਹਰ ਠੰਢ ਬਹੁਤ ਹੈ।
  • 3. ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ?
  • 4. ਹਾਏ, ਬੱਸ ਛੁੱਟ ਗਈ!
  • 5. ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹੋ।

(ਅ) ਬਣਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸਮ ਦੱਸੋ:

  • 1. ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ।
  • 2. ਉਸ ਨੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ।
  • 3. ਜਦੋਂ ਘੰਟੀ ਵੱਜੀ, ਤਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ।

ਉੱਤਰ

  • (ੳ) 1. ਇੱਛਾਵਾਚਕ ਵਾਕ। 2. ਵਿਧਿਵਾਚਕ ਵਾਕ। 3. ਪ੍ਰਸ਼ਨਵਾਚਕ ਵਾਕ। 4. ਵਿਸਮੈਵਾਚਕ ਵਾਕ। 5. ਆਗਿਆਵਾਚਕ ਵਾਕ।
  • (ਅ) 1. ਸਾਧਾਰਨ ਵਾਕ। 2. ਸੰਯੁਕਤ ਵਾਕ। 3. ਮਿਸ਼ਰਤ ਵਾਕ।

ਸਾਰ

ਵਾਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਇਕਾਈ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੇਖੋ ਕਿ ਵਾਕ ਕੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ: ਖ਼ਬਰ, ਸਵਾਲ, ਹੁਕਮ, ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਇੱਛਾ। ਫਿਰ ਇਹ ਦੇਖੋ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਦੋ ਸੁਤੰਤਰ ਉਪਵਾਕ ਹਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਧਾਰਿਤ ਉਪਵਾਕ। ਇਸ ਦੋਹਰੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਵਾਕ ਦੀ ਕਿਸਮ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Post a Comment

0 Comments