ਭੂਮਿਕਾ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਸ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਅਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ। ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ "ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਅੱਖ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਇਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕੱਦ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿਆਂ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਚੌਕਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੱਕ ਇੱਕ ਐਸਾ ਸਾਮਰਾਜ ਵਸਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵੀ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਬਚਪਨ
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਨਵੰਬਰ 1780 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਰਾਜ ਕੌਰ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਖੋਹ ਲਈ, ਪਰ ਇਸ ਘਾਟੇ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਤੋੜੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਤੀਰ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਲਗਭਗ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਿਸਲ ਦੀ ਬਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਉਹ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਝੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।
ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਨਾ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਕਈ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। 1799 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮੋੜ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਹੌਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1801, ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤਿਲਕ ਲਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਹਰ ਅਤੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਤਸਵੀਰ ਛਪਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਧੀ। 1818 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1819 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। 1834 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਉੱਤੇ ਪੱਕਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੇਨਾਪਤੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 1813 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਦੁਰਾਨੀ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਹਿ-ਨੂਰ ਹੀਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਜਿੱਤਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1809 ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੋਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਮੰਨੀ ਗਈ। ਇਸ ਸੂਝਵਾਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।
ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਫ਼ੌਜ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ "ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ" ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਜਨਰਲ ਜੀਨ-ਫਰਾਂਸਵਾ ਐਲਾਰਡ ਅਤੇ ਜੀਨ-ਬਾਤਿਸਤ ਵੈਂਚੁਰਾ ਵਰਗੇ ਯੂਰਪੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਰੱਖਿਆ, ਪਰ ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਸਲ ਕਮਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹੀ। ਦੀਵਾਨ ਮੋਖਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਸੇਨਾਪਤੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ, ਦੀਵਾਨ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਮਾਲੀਆ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਉਸ ਯੁੱਗ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਗੱਲ ਸੀ।
ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਪ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਮਸੀਤਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨ ਮਿਲਦੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਲਗਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਥਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਰੱਬ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੱਖ ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਣ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅੰਤਲੇ ਦਿਨ
27 ਜੂਨ 1839 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ, ਪਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਹੋਏ ਅਤੇ 1849 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਇਕਸੁਰਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗ ਆਗੂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਜੇਤਾ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਐਸੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਜੋੜਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰਕ ਕਮੀ, ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਜਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤ ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਈਏ।
ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ?
ਉੱਤਰ: 13 ਨਵੰਬਰ 1780 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2: ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਦੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ?
ਉੱਤਰ: 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1801, ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਕਦੋਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਰਤ ਕੀ ਸੀ?
ਉੱਤਰ: 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1809 ਨੂੰ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4: ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਕਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਏ?
ਉੱਤਰ: ਮੁਲਤਾਨ 1818 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ 1819 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ?
ਉੱਤਰ: 27 ਜੂਨ 1839 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ।

0 Comments