ਕਾਰਕ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ?
ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਂਵ ਦਾ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਕੰਮ ਦਾ ਪਾਤਰ, ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਧਨ, ਥਾਂ ਜਾਂ ਸੰਬੋਧਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਵਿਆਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਂਵ ਦੇ ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਾਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਪਤਾ ਲੱਗੇ।
ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਅਕਸਰ ਛੋਟੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਵਿਭਕਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ: ਨੇ, ਨੂੰ, ਨਾਲ, ਤੋਂ, ਲਈ, ਦਾ-ਦੀ-ਦੇ, ਵਿੱਚ, ਉੱਤੇ, ਹੇ।
ਕਾਰਕ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਰਕ ਅੱਠ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:
1. ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ
ਜਿਹੜਾ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਂਵ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੇ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਵੀ ਲੱਗਦਾ।
- ਗੁਰਜੋਤ ਨੇ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ।
- ਪੰਛੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ।
- ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀ।
ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ "ਨੇ" ਲੱਗਿਆ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ "ਪੰਛੀ" ਬਿਨਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਹੈ।
2. ਕਰਮ ਕਾਰਕ
ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਾਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੁਪਤ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ।
- ਮਾਤਾ ਜੀ ਰੋਟੀ ਪਕਾ ਰਹੇ ਹਨ।
- ਸਿਮਰਨ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹੀ।
ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ "ਰੋਟੀ" ਅਤੇ "ਕਹਾਣੀ" ਕਰਮ ਹਨ, ਪਰ "ਨੂੰ" ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ।
3. ਕਰਣ ਕਾਰਕ
ਜਿਸ ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਕੰਮ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਣ ਕਾਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੰਨ੍ਹ: ਨਾਲ, ਤੋਂ, ਦੁਆਰਾ।
- ਉਸ ਨੇ ਕਲਮ ਨਾਲ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ।
- ਕਿਸਾਨ ਹਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਜੋਂਦਾ ਹੈ।
- ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਡਾਕ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।
4. ਸੰਪਰਦਾਨ ਕਾਰਕ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਪਰਦਾਨ ਕਾਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੰਨ੍ਹ: ਨੂੰ, ਲਈ, ਵਾਸਤੇ।
- ਦਾਦੀ ਜੀ ਨੇ ਨਾਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਮਠਿਆਈ ਦਿੱਤੀ।
- ਉਸ ਨੇ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਲਿਆਂਦੇ।
- ਮਾਂ ਮੇਹਮਾਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਚਾਹ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ।
5. ਅਪਾਦਾਨ ਕਾਰਕ
ਜਿਸ ਥਾਂ, ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇਵਾਂ, ਉਤਪਤੀ ਜਾਂ ਡਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਾਦਾਨ ਕਾਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੰਨ੍ਹ: ਤੋਂ, ਥੋਂ, ਕੋਲੋਂ।
- ਪੱਤਾ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ।
- ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ।
- ਬੱਚਾ ਕੁੱਤੇ ਕੋਲੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ।
6. ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਕ
ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਦੋ ਨਾਂਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਮਾਲਕੀ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧ ਦੱਸੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੰਨ੍ਹ: ਦਾ, ਦੀ, ਦੇ, ਦੀਆਂ।
- ਇਹ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ।
- ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੱਚੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ।
- ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਹਨ।
7. ਅਧਿਕਰਣ ਕਾਰਕ
ਜਿਸ ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਿਕਰਣ ਕਾਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੰਨ੍ਹ: ਵਿੱਚ, ਉੱਤੇ, ਪਰ, ਕੋਲ, ਨੇੜੇ।
- ਪੰਛੀ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ।
- ਕਿਤਾਬ ਝੋਲੇ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੈ।
- ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬਾਗ਼ ਕੋਲ ਮਿਲਾਂਗੇ।
8. ਸੰਬੋਧਨ ਕਾਰਕ
ਜਿਸ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਸੰਬੋਧਿਤ ਜਾਂ ਹਾਣੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਾਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੰਨ੍ਹ: ਹੇ, ਓ, ਵੇ, ਨੀ, ਜੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਕੇਵਲ ਸੰਬੋਧਨ ਵਾਲਾ ਨਾਂਵ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਹੇ ਬੱਚਿਆ, ਇੱਧਰ ਆ।
- ਓ ਮਿੱਤਰਾ, ਇੱਕ ਪਲ ਰੁਕ।
- ਮਾਤਾ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿਓ।
ਆਮ ਗ਼ਲਤੀਆਂ
- ਕਰਮ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ: ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ "ਨੂੰ" ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ("ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ"), ਤਾਂ ਕਰਮ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ("ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਦਿੱਤੀ"), ਤਾਂ ਸੰਪਰਦਾਨ ਹੈ।
- "ਤੋਂ" ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਕਾਰਕ ਸਮਝਣਾ: "ਕਲਮ ਤੋਂ ਲਿਖਿਆ" ਵਿੱਚ "ਤੋਂ" ਕਰਣ (ਸਾਧਨ) ਹੈ, ਪਰ "ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਇਆ" ਵਿੱਚ ਅਪਾਦਾਨ ਹੈ।
- ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਕ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਸਮਝਣਾ: "ਰਾਮ ਦੀ" ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਨਹੀਂ, ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਕ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
- ਬਿਨਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ: ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦਾ ਪਾਤਰ ਕਰਮ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਭਿਆਸ
(ੳ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਕਾਰਕ ਦੱਸੋ:
- 1. ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਹਲ ਨਾਲ ਖੇਤ ਜੋਤਿਆ।
- 2. ਮਾਂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦਿੱਤਾ।
- 3. ਪੰਛੀ ਆਲ੍ਹਣੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
- 4. ਇਹ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਦੀ ਗੱਡੀ ਹੈ।
- 5. ਹੇ ਭਾਈ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।
(ਅ) ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਭਰੋ (ਢੁਕਵਾਂ ਕਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾ ਕੇ): ਨੇ, ਨੂੰ, ਨਾਲ, ਤੋਂ, ਦੀ, ਵਿੱਚ।
- 1. ਰਮਨ ...... ਬੱਲੇ ...... ਗੇਂਦ ਮਾਰੀ।
- 2. ਅਸੀਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ...... ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
- 3. ਉਹ ਦਿੱਲੀ ...... ਰੇਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।
- 4. ਇਹ ਸੁਖਮਨ ...... ਕਾਪੀ ਹੈ।
ਉੱਤਰ
- (ੳ) 1. ਕਿਸਾਨ: ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ; ਨਾਲ: ਕਰਣ ਕਾਰਕ।
- 2. ਬੱਚੇ ਨੂੰ: ਸੰਪਰਦਾਨ ਕਾਰਕ।
- 3. ਆਲ੍ਹਣੇ ਵਿੱਚ: ਅਧਿਕਰਣ ਕਾਰਕ।
- 4. ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਦੀ: ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਕ।
- 5. ਹੇ ਭਾਈ: ਸੰਬੋਧਨ ਕਾਰਕ।
- (ਅ) 1. ਰਮਨ ਨੇ ਬੱਲੇ ਨਾਲ ਗੇਂਦ ਮਾਰੀ।
- 2. ਅਸੀਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
- 3. ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਰੇਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।
- 4. ਇਹ ਸੁਖਮਨ ਦੀ ਕਾਪੀ ਹੈ।
ਸਾਰ
ਕਾਰਕ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਨਾਂਵ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਰਕ ਪਛਾਣਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖੋ, ਪੂਰੇ ਵਾਕ ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ। ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ "ਨੂੰ" ਅਤੇ "ਤੋਂ" ਵਾਲੀ ਉਲਝਣ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

0 Comments